Meditatie en mindfulness, je moet het doen – niet erover praten of lezen. Zitten, geen excuses meer, beginnen. Maar het beste excuus om niet te beginnen is lezen over dat wat je zou moeten doen. Laten we wel wezen.
Zo las ik Het mysterie van het bewustzijn – Inzicht in het brein door meditatie en mindfulness, geschreven door bijzonder hoogleraar psychologie aan de universiteit van Plymouth, Susan Blackmore. Ze schreef eerder het succesvolle The meme machine, dat in twaalf talen werd vertaald.
Blackmore bezit de nuchterheid van een wetenschapper, en de discipline van een monnik. Uren, dagen lang achtereen kan ze onbeweeglijk zitten en mediteren. Ze sluit zichzelf regelmatig af van de wereld in haar eigen tuinhuisje of tijdens Spartaanse retraites in een afgelegen boerderij in de bergen; in de vrieskou en verstoken van alle denkbare luxe.
Wanneer je Het mysterie van het bewustzijn leest, cerebraal van inhoud en toon, vol filosofische vragen, verwacht je dan ook niet dat er zo’n levendige, drukpratende, humorvolle en beweeglijke dame achter schuilt. Tot je haar in levende lijve ziet. Ik bekeek haar eens van een afstandje, achterin een zaal, tijdens een lezing die ze gaf in Amsterdam, en verwonderde me daarover.
Hoe de geest functioneert
In dit boek combineert Blackmore de nieuwste wetenschappelijke theorieën over de werking van het bewustzijn met persoonlijk onderzoek. Het leest als een geestelijk reisverslag. Blackmore beschrijft de retraites, de filosofische vragen die haar zenleraar stelt en hoe ze worstelt met het vinden van antwoorden. Ben ik nu bewust? Waar was ik me een moment geleden van bewust? Hoe ontstaat een gedachte?, zijn enkele van die vragen. Haar drijfveer voor deze levenslange zoektocht: willen begrijpen hoe de geest functioneert.
Geel lijkt alleen maar geel
En het is of ze zichzelf in die zoektocht tegenspreekt wanneer ze alternatieve denkwijzen (zoals theosofie, spiritualisme) dogmatisch en verwarrend noemt en wetenschappelijk niet te verantwoorden (chakra’s), terwijl ze aan de andere kant uitlegt dat de wereld zoals wij die zien en ervaren, zo aan ons verschijnt dankzij ons lichaam, en dat datzelfde lichaam ons belemmert het geheel te ervaren zoals dat is: ‘De kleur geel zit in werkelijkheid helemaal niet in de bloesem; hij lijkt alleen maar geel wanneer een bepaald soort visueel gezichtssysteem ernaar kijkt. Als er nu bijvoorbeeld een bij over de takken zou vliegen, zou die niet hetzelfde geel waarnemen als ik. Het visueel zintuigsysteem van de bij is heel anders dan dat van ons. (…) Waarschijnlijk zitten er markeerpunten op de blaadjes die ik niet kan zien maar de bij wel, omdat ze alleen zichtbaar zijn in het ultraviolet.’
Bewuste en onbewuste hersenprocessen
‘Bewust zijn betekent subjectieve ervaringen hebben.’ Hoe je een glas wijn ervaart bijvoorbeeld, de kleur, geur en smaak, verschilt van persoon tot persoon. Het ‘Grote Vraagstuk’ van het bewustzijn is dan ook: hoe leiden objectieve, natuurkundige processen in het brein tot subjectieve ervaringen? Hoe kan een objectief, fysisch brein leiden tot subjectief bewustzijn? Er zijn vele verschillende theorieën over het bewustzijn maar bijna alle wetenschappers gaan uit van dezelfde grondbeginselen, schrijft Blackmore. Eén ervan is dat hersenprocessen van mensen die wakker zijn, soms bewust zijn, maar de meeste niet. En er wordt dan onderscheid gemaakt tussen bewustzijn en onbewuste. Bij die denkwijze maakt Blackmore groot bezwaar. ‘Men gaat simpelweg uit van het klaarblijkelijk onmiskenbare gegeven dat ik me op een willekeurig moment van sommige dingen bewust ben en van andere dingen niet; en misschien verkeert er nog wat in een soort schemerzone. (…) Dit impliceert dat het bewustzijn een ruimte is of een soort container – dat er zich in onze hersenen processen afspelen die onbewust zijn totdat ze ‘in’ het bewustzijn komen.’ Het is denken in afgebakende hersengebieden. En ‘er is ook niet één plek waar ‘het bewustzijn plaatsvindt’, geen commandocentrum waar ‘ik’ al mijn beslissingen neem, omdat beslissingen overal in onze hersenen worden genomen.’
Blindheid voor verandering
Een ander fascinerend verschijnsel dat Blackmore beschrijft in relatie tot ons bewustzijn is de ‘blindheid voor verandering’. Blackmore:
‘Het is verbijsterend hoe groot veranderingen kunnen zijn zonder te worden opgemerkt wanneer ze plaatsvinden op het moment dat het oog beweegt of knippert.’
Psycholoog Richard Wiseman maakte een film waarin hij bijna alle voorwerpen en de kleren van de personages bij elke verandering van het cameraperpectief een andere kleur geeft: geen proefpersoon viel het op. ‘Dat is bizar. We denken dat we een rijke en gedetailleerde indruk hebben van de wereld om ons heen en dat we weten wat er zich voor onze ogen afspeelt. Toch vallen grote veranderingen ons niet op. (…) Zou het soms kunnen zijn dat we helemaal geen rijk en gedetailleerd beeld van de wereld creëren?’
Test het zelf en kijk eens naar dit videofilmpje over de colour changing card thrick. Goed kijken.
Het mysterie van het bewustzijn – Susan Blackmore
Oorspronkelijke titel: Ten Zen Questions 2010, Uitgeverij De Arbeiderspers
