Renee Gubbels

Illustratie: Renee Gubbels

Sommige dromen komen overal ter wereld voor. Naakt zijn in het openbaar, vallen, vliegen, uitvallende tanden, geld vinden: iedereen droomt het wel eens, zei Richard Griffith van de Universiteit van Kentucky in 1958. Hij stelde een lijst op met 34  ‘typische’ droomthema’s. Die lijst is nu in Duitsland opnieuw onder de loep genomen.

Studentendromen in 1958

Griffith legde zijn lijst in 1958 voor aan 250 van zijn Amerikaanse studenten én 223 Japanse studenten van het Tokyo Institute of Technology (daar kende hij een professor). Bij beide groepen studenten kwamen alle thema’s uit de lijst voor, dus Griffith zag zijn theorie bewezen. Ook in later onderzoek zijn dezelfde thema’s gevonden, maar hierbij bestond de onderzoeksgroep in de meeste gevallen uit studenten.

Dus zijn sommige dromen universeel, of lijkt het droomleven van studenten gewoon op elkaar?
En hoe ‘typisch’ zijn die droomthema’s eigenlijk?

Duitse dromen in 2014

Onderzoekers Jonas Mathes, Michael Schredl en Anja Göritz testten de typische droomlijst opnieuw in een groots opgezet onderzoek onder 2853 Duitsers van 14 tot 86 jaar.

2015 vrouwen en 878 mannen beschreven de laatste droom die ze zich herinnerden. De onderzoekers analyseerden de dromen aan de hand van de Typical Dream Questionaire (TDQ) uit 2012 – de originele lijst van Griffith is inmiddels aangevuld tot 56 thema’s.***

Bij 1698 van de 2893 dromen (59 procent) kwam inderdaad éen of meer typische droomthema’s voor. De top vijf:

  • Vliegen of door de lucht zweven 11,69 %
  • Iets steeds weer proberen 11,34 %
  • Achtervolgd of opgejaagd worden 8,95 %
  • Seksuele ervaringen 7,29 %
  • School, leraren, studeren 6,12 %

Dat lijkt veel op de resultaten uit 1958 en is ook vergelijkbaar met latere onderzoeken uit 2003 (van Tore Nielsen) uit 2004 (van Michael Schredl) en uit 2008 (van Kai-Ching Yu).

Typisch of toeval?

De ‘typische’ dromen lijken met 59 procent de onderzoeksgroep te domineren, maar dat is een vertekend beeld. De deelnemers vertelden de laatste droom die ze konden herinneren, ze hielden geen droomdagboek bij. Uit dagboekstudies blijkt dat mensen meestal over alledaagse dingen dromen, maar die dromen snel vergeten. Dit onderzoek is dus geen weergave van de meest gedroomde dromen, maar van de onthouden uitschieters.

De onderzoekers wijzen er ook expliciet op dat sommige thema’s uit de lijst relatief weinig voorkomen. Bijvoorbeeld het thema een object zijn komt maar bij 0,3 procent van de Duitse dromen voor: procentueel gezien toeval.

Dit werpt de vraag op hoe typisch sommige dromen in de lijst nu eigenlijk zijn.

Zou niet elk willekeurig thema 0,3 procent kunnen voorkomen, als de onderzoeksgroep maar groot genoeg is? De Duitse onderzoekers stellen dan ook dat ‘toekomstig onderzoek meer manieren zou moeten gebruiken om typische droomthema’s te identificeren (…) op basis van empirische gegevens’. Bijvoorbeeld met:

  • een kwalitatieve analyse van een grote aantallen dromen, of
  • aan dromers zelf vragen wat ze identificeren als een typische droom.

Typisch dromen, typisch leven

Waarom komen sommige dromen wereldwijd voor? Waarschijnlijk omdat mensen wereldwijd met dezelfde thema’s worstelen, stellen de onderzoekers.  Ze beschrijven de continuïteitshypothese zoals geformuleerd door Michael Schredl: wat overdag belangrijk is in ons leven, komt in dromen terug, soms in de vorm van een metafoor. Nachtmerries over achtervolgd worden zou je bijvoorbeeld kunnen interpreteren als metaforisch ‘iets engs proberen te vermijden’: heel menselijk gedrag. Maar hebben mensen met vermijdingsproblemen dan ook veel meer dromen over achtervolgingen? Dat zou de theorie bevestigen, maar is nog niet onderzocht. Ook zouden de verschillen tussen leeftijdsgroepen eens beter moeten worden bestudeerd, vinden de onderzoekers.

Wie kijkt naar leeftijd en geslacht bij deze groep Duitse dromers, komt al een link tegen tussen dromen en dagelijks leven:

  • Jongere deelnemers droomden vaak over examens, school en leraren.
  • Oudere mensen, die overdag vaker geconfronteerd worden met overlijden, droomden veel over doden die weer levend zijn en levenden die in de droom dood zijn.
  • Mannen droomden daarentegen vaak over werk en geld vinden, wat de onderzoekers verklaren door het feit dat mannen nog meestal kostwinner zijn.
  • De Duitse mannen droomden ook veel over seksuele ervaringen in vergelijking met de vrouwen.
  • Vrouwen in deze studie droomden vaker dan mannen over seksueel geweld of lastig gevallen worden.
  • De vrouwelijke deelnemers droomden opvallend vaak over zwemmen, overstroming of vloedgolf. De onderzoekers zien vloedgolven hier als een metaforisch overspoeld worden, en zwemmen als in de eigen psyche duiken. Dat doen vrouwen volgens hen vaker dan mannen.
  • Ook droomden vrouwen vaker over een overleden persoon die in de droom leeft en een levend persoon die in de droom dood is. Als je aanneemt dat vrouwen overdag vaak nadenken over sociale onderwerpen zoals de dood van geliefden, lijkt het logisch dat dit thema in dromen terugkomt.

Maar de continuïteitshypothese gaat niet voor alle dromen op. Want waarom mannen bijvoorbeeld vaker droomden over de controle verliezen over een voertuig, vuur en het toilet niet kunnen vinden konden de onderzoekers niet verklaren. Ze wijzen er op dat er meer gegevens nodig zijn over de samenhang van droomthema’s en het dagelijks leven om er sluitende conclusies over te kunnen trekken.

Gelukkig maar, want de complexiteit van nachtelijke gedachten verklaren met één sluitende hypothese lijkt me een onmogelijke opgave. Dat lukt met denken overdag ook niet.

 

Frequency of typical dream themes in most recent dreams: An online study
Jonas Mathes, Michael Schredl and Anja S. Göritz
Central Institute of Mental Health, Medical Faculty Mannheim/Heidelberg University, Germany
Psychology Department, University of Freiburg, Germany

 

* American Anthropologist, nummer 60, Issue 6, pagina’s 1173–1179, December 1958

** Een samenwerkingsverband van het Central Institute of Mental Health in Mannheim, de medische faculteit van de Heidelberg University en de afdeling psychologie van de Universiteit van Freiburg.

*** Nieuwsgierig naar de volledige lijst van typische dromen? De Typical Dream Questionnaire kun je hier in PDF downloaden.