Ideeën hebben seks, zijn niet afkomstig van eenlingen op zolderkamers, en ontstaan niet rationeel

Dat zijn een paar conclusies van het onlangs verschenen boek Het begint met een idee, geschreven door Carolien Vader in samenwerking met TEDxAmsterdam. Voor het boek is geput uit een scala aan internationale TED talks, aaneengeregen tot een verhaal over ideeën en ideeënverspreiding.

De opzet van het boek
Het begint met een idee
heeft als ondertitel: hoe ideeën de wereld kunnen veranderen. Wees gerust, dit is geen lijvig werk over ideeën in de wereldgeschiedenis. Wat het wel is: een knappe aaneenschakeling van wat prominente wetenschappers, schrijvers en andere innovatoren op TED over ideeën te zeggen hebben gehad. Waar komen ze vandaan, hoe zit dat in het brein, wat maakt een idee een ‘goed’ idee? Carolien Vader beluisterde TED-spreekbeurten over het brein, creativiteit, ideeënverspreiding en over de vraag waar inspiratie vandaan komt. Hoe inspireren ideeën, en hoe dragen ze bij aan onze cultuur en aan innovatie? Je leest wat een meme is, dat ideeën seks hebben, hoe een goed idee de gevestigde orde omver schopt, dat de beste ideeën niet zijn bedacht om geld te verdienen, en dat de intentie van een idee heel belangrijk is voor de verspreiding ervan.

Meerwaarde van dit boek
Laat ik voorop stellen: ik ben fan van TED. Je vindt mij geregeld aan de afwas met de nieuwste TED-talk uit de speakers. Dus ik dacht: wat ga ik in dit boek voor nieuws lezen? Maar na het lezen zat mijn boek vol omgevouwen hoekjes en onderstrepingen. Stellingen waar ik meer over wilde lezen en namen die ik op wilde zoeken. De voorselectie die Vader maakt uit meer dan 1000 talks, toegespitst op ideeënvorming, vind ik de grootste meerwaarde van het boek.

Samenvattingen van samenvattingen
Een TED-talk is een spreekbeurt van maximaal 20 minuten, waarin een idee kort en compact uiteenzet wordt. Van die samenvattingen zijn weer samenvattingen voor het boek gemaakt, en er is uitgelicht wat van toepassing is als het gaat over het ontstaan en verspreiden van ideeën. Dat maakt het boek een verzameling van die-zegt-dat,een overzicht in vogelvlucht voor de snelle lezer. Een boek als dit kan per definitie dus niet volledig zijn. Er staat bijvoorbeeld weinig in over de rol van ontspanning bij een eurekamoment, en over hoe het komt dat goede ideeën soms in dromen ontstaan, in de kroeg of onder de douche. TED moet nodig Harvard-professor Deirdre Barrett eens uitnodigen. Ook ervaringsdeskundigen zoals kunstenaars komen relatief weinig aan bod, misschien omdat de meeste kunstenaars liever in hun atelier werken dan op TED te praten. De discussie over het ontstaan van een idee is sowieso nog lang niet afgerond.

Highlights
Een van mijn favoriete talks is die van Tim Brown. In het boek wordt zijn pleidooi voor spelen aangestipt, maar in de talk legt  hij uitgebreid uit wat hij bedoelt met ‘denken met je handen‘ (bouwen) en daarbij ook denken met je hele lijf (rollenspellen, gebaseerd op alle sociale scripts die je in je leven hebt opgeslagen). Zo kom je een stuk verder dan enkel rationeel denken. Kortom, beperk je bij het nadenken niet tot post-its, maar pak ook eens plakband en schaar of verplaats je werkelijk in een situatie.

Mening van de auteur
Omdat het boek een knappe aaneenschakeling van meningen van anderen is, laat de auteur haar eigen journalistieke mening achterwege. Daar heeft ze bewust voor gekozen, legt ze uit in de inleiding. Toch miste ik haar kritische journalistieke inbreng wel eens. Is het echt zo dat ideeën niet meer door eenlingen worden bedacht, zoals Matt Ridley zegt? Wat vinden uitvinders daarvan? En is het waar dat ideeën ooit wel door één persoon werden bedacht? Is er een verschil tussen het vormen van een idee en het moment van inspiratie?

Ideeën in je achterhoofd
Steven Berlin Johnson is trouwens ook een favoriet van me. Hij legt uit dat ideeën vaak al lang in ons ‘achterhoofd’ zitten, maar nog niet volledig gedacht worden (‘you are not fully thinking it yet’). Het begint met een gevoel. Een slow hunch, een gedachte die zich in je achterhoofd vormt. Je verzamelt informatie, laat het sudderen, en ineens floept de gedachte in je brein. Het lijkt een eurekamoment, maar eigenlijk was je al een tijd lang er over na aan het denken op niet-rationeel niveau. Berlin Johnson haalt bijvoorbeeld de aantekingen van Darwin aan, waar je bij het lezen al maanden kan zien dat hij bijna op zijn idee van natuurlijke selectie was gekomen. Hij had alle informatie en zijn eurekamoment was de laatste stap in de gedachtengang.

Persoonlijk denk ik dat de meeste gedachten zich zo vormen. Het begint met een gevoel, dat je uitwerkt tot een vaag ‘wacht eens even, volgens mij…’ , waarna puzzelstukjes samenkomen. Dat kan maanden duren, zoals in het voorbeeld van Darwin, maar ook een paar dagen of een paar uur. Na intensief voorbereiden op niet-rationeel niveau, is er een kant en klaar idee om rationeel uit te werken. Ik denk dat daarom rust, spelen, dagdromen, slapen en alle andere momenten waar rationeel denken even op een laag pitje mag, juist de momenten zijn waarop de ideeën gevormd worden. Het rationeel maken is dan de laatste stap in een langer denkproces.

Conclusie
Het begint met een idee
gaat niet over een zoektocht naar dé waarheid over ideeën, of de mening van één auteur, maar geeft een podium voor vele meningen. Het boek vind ik daarmee een van de beste reclames voor het fenomeenTED. Als fan van het eerste uur ben ik blij het in de kast te hebben, en vind ik het een aanrader voor mensen die nou wel eens willen weten wat TED is, of die een introductie willen over de meest gangbare ideeën over ideeën.

Het begint met een idee – Carolien Vader A.W. Bruna Uitgevers € 22,50